قابلـيت رديـابي مواد اوليه گياهي

قوانـين جـديد WHO و مقـررات اتحـاديه اروپا در خصـوص قابلـيت رديـابي مواد
 اوليه گياهي: فرصتي براي اصلاح كيفيت و سلامت مواد اوليه گياهان داروئي

Betti, G.*, Schmidt, M. **, and Thomsen, M. ***

* Medicinal and Aromatic Plants R&D, 2000 Rte des Lucioles, F-06901 Sophia Antipolis, France
** Herbresearch, Im Westfeld 29, D-33428 Harsewinkel, Germany
*** Graduate School of Integrative Medicine, Swinburne University of Technology, Melbourne, Australia

مقـدمـه
 درحال حاضر هنوز گياهاني که کشت می شوند و یا بصورت وحشي جمع‌آوري ميگردند در شرايط كاملاً خارج از كنترل ميباشند  .(Lange 2004)احتمال تقلب، تنها يك طرف مشكل است، موضوع اثرات و سميت گياهان دارويي وقتي ميتواند مورد بحث قرار گيرد كه مسئله تركيبات و تكرار پذيري كيفيت مورد نظر آن حل شده باشد. همچنين چنانچه در اثر كيفيت نازل گياهان، عوارض زيان‌آوري حادث گردد، افرادي كه با عدم انجام كنترلهاي مناسب در همان ابتدا عملاًًً عامل بروز مشكل شدند به همان اندازه زيان خواهند ديد كه توليدكنندگاني كه اصرار بر كنترل كيفيت دارند. دستورالعمل جديد درمورد جمع‌آوري گياهان به عنوان مواد اوليه توسط كشورهاي اتحاديه اروپا اخيراً به اجرا گذاشته شده است. دستورالعمل‌هاي اتحاديه اروپا به شماره178/2002/EC  وNTA Vol 2B Ed.July 2003  قابلیت ردیابی مواد اوليه گياهي را براي استفاده در مواد غذائي و داروئي تنظيم كرده‌است و دستورالعمل WHO به عنوان GACP (روش كشت و جمع‌آوري مطلوب گياهان) روشهاي بهره‌برداري و جمع‌آوري گياهان را تعريف كرده است (WHO 2003). درهردو راهبرد، قابلیت ردیابی و روش جمع‌آوري گياهان، بايد به طور واضح براي تمامي زنجيره توليد گياهان دارويي تا داروهاي گياهي،از ابتدا تا انتهاي محصول نهايي، انجام پذيرد.

عمده دستورالعملهاي جديد عبارتند از:

• شناسائي قطعي بوتانيكي گياهان دارويي 

• انتخاب رقمهاي مناسب براي استفاده در محصولات نهائي

• كاهش خطرات ناشي از تقلب و بنابراين كاهش سميت‌هاي نا خواسته

• بهبود تکرار پذیری اثرات باليني گياهان داروئي

• محافظت از محيط زيست

در اقدامي پيش رس، قبل از اجراي دستورالعملهاي جديد، ما اقدام به برقراري ”روش رديابي كيفي” (Traceability) كامل براي دسته‌اي از گياهان دارويي نموده و به موازات آن بهترين رقمها را انتخاب كرده و در حد امكان ضوابط كشت بيو- ارگانيك را نيزرعايت نموده ايم .

شنـاسـايي قطـعي بوتانيـكي گيـاهـان

هيچ تضميني وجود ندارد كه گونه ذكر شده بر روي ليبل بسته‌بندي محصولات، دقيقاً همان گونه‌ گياهي باشد كه واقعاً در بسته‌بندي وجوددارد.

مثال: شيرين بيان Glycyrrhiza glabra

بعضاً گياه شيرين‌بيان باليبل Glycyrrhiza glabra Ph.Eur.در برخي از مناطق و خصوصاً بعضي مراودات تجاري، حاوي مقادير كم و زياد از ساير گونه هاي اين گياه و بويژه نوع روسي آن بنامG.uralensis  ميباشد (Schöpk2003).
درپروژه تهيه اين گياه از ايران, رعايت رديابي كيفي و استمرار كيفيت بالاي شيرين‌بيان به راحتي قابل اجرا بوده است)

مثال :دم اسب Equisetum arvense

گونه‌هاي مختلفي تحت نام” arvense “(Hiermann 2003) جمع‌آوري ميشوند كه بعضي از آنها  گونه‌هاي بالقوه سمي همانند Equsiteum palustreهستند(Veit 1987).  دستيابي به روش رديابي گياهEquiseteum arvenseيكي از بخش‌هاي بزرگ پروژه گروه تحقيقاتي ما بود كه به نتيجه رسيد. گياهي كه در حال حاضر توسط شركت   Herbresearchتوليد ميشود مطابق روش GACP (روش كشت وجمع‌آوري مطلوب گياهان) در فرانسه كشت ميگردد. توليد اين گياه در مزارعي كه صرفاً به گياه دم اسب اختصاص داده شده است صورت ميپذيرد و اين محصول ميتواند به روش بيو- ارگانيك، بدون استفاده از آفت‌كش‌ها و علف‌كش‌ها نيز توليدگردد.
          
مثال: Eleutherococcus senticosus
مثالهاي برجسته‌اي كه بيانگر نياز به استانداردهاي كيفي در شناسايي بوتانيكي گياه باشد در مقالات مربوط به مراقبت‌هاي گياهي به چشم ميخورد. يكي از اين نمونه‌ها، اختلاط گياه Eleutherocococus senticosus با Periploca sepium ميباشد، كه به علت سوء تعبير نام گياه  ”wu-jia-pi“ ، يك گياه سنتي چيني بوده که البته به طور واضح نمونه‌اي  از عدم كنترل كيفي ميباشد(Awang1996). بزرگترين خطري كه با چنين مسائلي پيش ميآيد عدم تطبیق ليبل بسته‌بندي با گیاه  محتوی آن بوده که منجر به بروز عوارض نا خواسته و خطرات احتمالی میگردد. يكي ديگر از پروژه‌هاي ما, بدست آوردن روش رديابي كيفي اين گياه  بوده است. در حال حاضر تعداد مختلفي از اين گياه از نواحي گوناگون مورد بررسي قرار گرفته است.

مثالHarpagophytum procumbens :
اشتباه بوتانيكي در تشخيص گياهان عموماً ‌بصورت عمدي بوده و بنا به دلايل اقتصادي و سياسي ميباشد. يك مثال واضح گياه Devil's clow ميباشد كه به استناد فارماكوپه اروپا گونه ناميبيائي گياهHarpagophytum procumbens  است. ريشه هاي اين گياه به صورت عمدي با ريشه‌هاي يك گونه مشابه با نام Harpagophytum zeyheri كه در آنگولا رشد ميكند مخلوط ميشود. دليل عمده اين اختلاط رشد تقاضاي ريشه گياه  H.procumbensدر ناميبيا ميباشد كه از ظرفيت طبيعي تكثيرپذيري آن تجاوز نموده است. قيمت پائين گونه مشابه آنگولايي نيز مزيد بر علت گرديده است. در حال حاضر بيش از 50% ريشه‌هايي كه تحت نام  Harpagophytum procumbens وارد ميگردند در حقيقت گونه H.zeyheri بوده و اين موضوع رو به تزايد است(Schmidt et al 1998). هر چند كه اين موضوع موجب بروز مشكلات سمي نميگردد، اما از آنجائيكه اثرات باليني هر دو گونه با هم برابر نميباشند، بديهي است كه اختلاط دو گونه اعتبار اثرات باليني گياه را زير سؤال خواهدبرد. دستيابي به گياه H. procumbens  با درصد بالايي از هارپاگوزيدها فقط در چهارچوب طرح كامل رديابي كيفي اين گياه كه توسط گروه ما انجام يافته است امكان پذير ميباشد.

انتـخاب رقـم منـاسـب   

 اين قضيه كه گياه در كجا كشت ميگردد به تنهايي دلالت بر كيفيت مناسب آن براي استفاده در مصارف دارويي ندارند. بلكه خصوصيات فيتوشيميايي  با توجه به استفاده مورد نظر آن نيز بايد لحاظ گردد.

مثال: آويشن باغي Thymus vulgaris

حداقل بيش از هفت مونه(chemotypes) مختلف از آويشن باغي (Thymus vulgaris) وجود دارد كه اسانس هر يك حاوي كارواكرول، ژرانيول ،لينالل،‌آلفا-ترپينول، ترانس توژانول،     1،8 سينئول يا تيمول به عنوان تركيبات اصلي آن ميباشد(Stahl- Biskup 2003). تفاوت اين مونه‌ها بطور واضح به منشأ هر يك از آنها بر میگردد. به طوريكه رقم سينئول دار در اسپانيا پيدا ميشود و در فرانسه وجود ندارد. به همين ترتيب رقم ژرانيول دار در اسپانيا يافت نميشود (Stahl- Biskup 2003). استفاده از مونه خاص به كاربرد آن در فرآورده مورد نظر مربوط ميشود. تحقيقات فارماكولوژيكي نشان داد كه فعاليت ضد ميكروبي رقمهاي حاوي تيمول بالا بيشتر از رقمهاي حاوي كارواكرول بالا بوده است. بديهي است اصليت و تركيبات مشخص شده هر مونه موجب بهبود استمرار تأثيرات محصولات بدست آمده از آويشن خواهد بود. در پروژه‌اي كه توسط گروه ما انجام گرفته است توليد اين گياه با مونه مشخص از نظر ميزان تيمول تضمين ميگردد.

مثال: هميشه بهار  Calendula officinalis

انتخاب رقم مناسب باتوجه به جنبه‌هاي فارماكولوژيكي وتوكسيکولوژيكي هنگامي صورت خواهد گرفت كه مواد مؤثره و يا مواد بالقوه سمي شناخته شده باشند. وقتي اين مهم صورت نگرفته باشد، طرح رديابي كيفي بايد تفاوتهاي بوتانيكي را مد نظر قرار دهد. براي انجام طرح هميشه بهار، ما كشت اين گياه را در مناطق مختلف و كشورهاي متفاوت به گونه‌اي برنامه ريزي نموده‌ايم كه در تمام زراعت‌ها از يك رقم مشخص با كيفيت كاملاً مشابه استفاده گردد.

مثال: بابونه Chamomilla recutita

انتخاب مكان مناسب بايد شرايط زمين‌شناسي را  نيز مد نظر قراردهد. بدين گونه بهترين نتيجه در كشت رقم بابونه انتخاب شده با درصد بالاي كامازولن در خاک قلیایی (از نوع کارستیک) بدست خواهد آمد. در انتها، انتخاب رقم مناسب, تعادلي بين بازدهي بالا، مقاومت گياه در مقابل بيماري و تركيبات مطلوب شيميايي آن ميباشد. ما سعي خواهيم كرد تمام اين عوامل را بطور منظم بررسي نمائيم.

محـافظـت از محـيط زيـست

 بهره برداري از گياهان وحشي معمولاً بيش از حد ظرفيت صورت ميپذيرد و اين امر موجب صدمه به محيط زيست ميگردد. به عنوان مثال در تركمنستان بعضي از شركتهاي بين‌المللي با برداشت ريشه‌هاي شيرين بيان توسط ماشين آلات سنگين كشاورزي فروش خود را افزايش و قيمت‌ تمام شده را كاهش ميدهند. اين موضوع موجب افزايش درآمد بهره برداران سنتي و تداوم ايجاد اشتغال در كشورهاي مبدأ ميگردد. در نتيجه در نواحي كه اينگونه جمع‌آ‎وري رايج گرديده است، نه تنها صدمه زيادي به محيط زيست وارد ميشود بلكه علاوه بر آن گياهان از هر گونه امكان طبيعي تكثير نيز محروم ميشوند. بديهي است كه اين نوع بهره برداري تداوم نخواهد يافت. هنگاميكه گياهان در معرض خطر قرار بگيرند، به موازات كاهش تراكم گياه در زيستگاه طبيعي، خطر تقلب افزايش ميابد.

طرحهاي كشت و جمع‌آوري كنترل شده تحت مقررات GACP (روش كشت و جمع‌آوري مطلوب) نه تنها موجب تضمين مواد اوليه مناسب بوده، بلكه علاوه بر آن باعث كيفيت و تكثير پذيري گياه و صد البته سلامت داروها نيز ميگردد.

نتـيجـه
پيش‌بيني ميشود مقررات جديدي كه براي قابليت رديابي مواد اوليه گياهي، و روش كشت و جمع‌آوري مطلوب برقرار گرديده باعث بهبود كيفيت داروهاي گياهي گردد. به موازات آن تكرار پذيري آثار فارماكولوژيك و اثرات باليني مؤثر نيز قابل رؤيت بوده و خطرات مسموميتهاي ناخواسته به واسطه تقلبها، كاهش خواهد يافت.
از آنجائيكه هنوز بسياري از شركتها از نتايج عملي مقررات جديد آگاه نيستند، تطبيق آن با قوانين ملي ممكن است موجب اغتشاش گرديده و قطعاً باعث بروز مشكلات اجرايي خواهد شد. با يك برنامه‌ريزي صحيح از بروز چنين مشكلاتي ميتوان پيش‌گيري نمود. هم اكنون ما با موفقيت برنامه رديابي 25 نوع گياه دارويي را در دست انجام داريم. ظرف 12 ماه آينده 20 نوع گياه دارويي ديگر به اين فهرست اضافه خواهد شد..

منـابـع

Awang, D. V. C. (1996). Siberian ginseng toxicity may be case of mistaken identity. Can.Med.Assoc.J. 155: (9) 1237
Hiermann, A. (2003). Equisetum. In: Blaschek, W., Ebel, S., Hackenthal, E., Holzgrabe, U., Keller, K., and Reichling, J.: HagerROM 2003 V. 4.1. Hagers Handbuch der Drogen und Arzneistoffe. Heidelberg: Springer Electronic Media.
Lange, D. (2004). Medicinal and Aromatic Plants: Trade, Production, and Management of Botanical Resources. In: Cracker, L. E., Simon, J. E., Jatisatienr, A., and Lewinsohn, E.: XXVI International Horticultural Congress: The Future for Medicinal and Aromatic Plants. Toronto, Canada: ISHS Acta Horticulturae, 177-197.
Schmidt, M., Eich, J., Kreimeyer, J., and Betti, G. (1998). Anbau der Teufelskralle. Ein Projekt in Namibia zur Sicherung der pharmazeutischen Qualität. Dtsch.Apoth.Ztg. 138: (47) 4540-4549.
Schöpke, T. (2003). Glyzyrrhiza. In: Blaschek, W., Ebel, S., Hackenthal, E., Holzgrabe, U., Keller, K., and Reichling, J.: HagerROM 2003 V. 4.1. Hagers Handbuch der Drogen und Arzneistoffe. Heidelberg: Springer Electronic Media.
Stahl-Biskup, E. (2003). Thymus. In: Blaschek, W., Ebel, S., Hackenthal, E., Holzgrabe, U., Keller, K., and Reichling, J.: HagerROM 2003 V. 4.1. Hagers Handbuch der Drogen und Arzneistoffe. Heidelberg: Springer Electronic Media.
 Veit, M. (1987). Dt.Apoth.Ztg. 127: 2049-2056.
World Health Organization (2003). WHO guidelines on good agricultural and collection practices (GACP). Geneva.

درسهای رشته گیاهان دارویی در مقطع کارشناسی